Mắt VAR Ở Võ Đài Việt: Một Luật Chưa Đủ Cho Mọi Sàn Đấu

Cuối tháng Bảy vừa qua, trong một đêm thi đấu tại TP.HCM, tôi đứng cách mép đài chưa đầy ba mét khi tiếng chuông khép hiệp hai vang lên. Võ sĩ áo xanh vừa tung một cú đá vào hông đối thủ rồi lập tức ôm chặt lấy anh ta, và trọng tài phải tách hai người ra giữa những tiếng hét từ khán đài. Trên màn hình lớn phía sau tôi, không pha quay chậm nào đủ rõ để phân định cú va chạm ấy hợp lệ hay không. Tôi đứng ngay đó, ở vị trí duy nhất mà một người cầm còi được phép quan sát. Tiếng còi đầu tiên do máy quay thổi, tôi nghe như cả thế giới đang nín thở. Nhưng điều tôi nhận ra đêm ấy không nằm ở cú đá. Nó nằm ở chỗ cuộc thi này, giống vô số cuộc thi khác ở Việt Nam mỗi cuối tuần, đang diễn ra dưới một bộ luật mà cả trọng tài lẫn khán giả đều chưa từng được dạy để đọc cho đúng.

Trong ba năm trở lại đây, võ thuật thi đấu ở Việt Nam bùng nổ theo một cách mà hạ tầng trọng tài không theo kịp. Các giải MMA chuyên nghiệp thu hút hàng nghìn khán giả mỗi đêm thi đấu, các sự kiện quyền Anh được tổ chức đều đặn hơn ở cả Hà Nội lẫn TP.HCM, Muay Thái mở thêm nhiều sàn tập, và wushu taolu vẫn giữ vị trí ở các đấu trường thành tích quốc gia. Xen giữa đó là những môn truyền thống như Vovinam, nơi võ sĩ được đánh giá bằng thang điểm biểu diễn và độ khó bài quyền chứ không bằng kết quả thắng thua trên sàn.

Điểm mấu chốt mà rất ít người ngoài ngành để ý: bốn nhóm môn này vận hành bằng bốn hệ logic khác nhau, nhưng ở Việt Nam chúng thường dùng chung một đội ngũ trọng tài, chung một mặt sàn, và đôi khi chung cả một bộ tiêu chí đánh giá. Một trận MMA kết thúc bằng knockout hoặc khóa siết, nơi ban tổ chức trao thưởng cho người kết liễu đối thủ. Một trận quyền Anh tính điểm theo hệ thống mười điểm bắt buộc, nơi mỗi hiệp luôn phải có người thắng và người thua. Một cuộc thi taolu không có đối thủ, chỉ có bài quyền và giám khảo chấm độ khó lẫn chất lượng biểu diễn. Còn sanda cho phép đánh, đá và vật trong một khung luật riêng, với cách tính điểm riêng cho từng loại đòn. Bốn thế giới, bốn cách định nghĩa chữ thắng, nhưng lại dùng chung một từ vựng trên bảng điểm.

Tôi từng ngồi trong một buổi tập huấn trọng tài ở quận Bình Thạnh, nơi một giảng viên trình bày tiêu chí chấm điểm MMA cho các học viên vốn quen cầm còi ở giải taolu. Một người giơ tay hỏi: Vậy khi võ sĩ biểu diễn đẹp nhưng không gây sát thương, em cho điểm cao hay thấp? Cả phòng im lặng. Câu hỏi ấy không có câu trả lời, vì nó trộn hai hệ thống chấm điểm vào nhau. Người hỏi không kém cỏi. Người dạy cũng không sai. Chỉ là không ai trong phòng được trao một cuốn luật đủ rõ để tách hai thứ ấy ra.

Trọng tài Việt Nam không yếu. Vấn đề là chúng ta đang cố áp một chiếc gọng kìm duy nhất lên bốn thanh xà khác nhau. Khi một cuộc thi không được phân loại rõ ràng ngay từ đầu, mọi phán quyết phía sau đều mang theo rủi ro sai hệ quy chiếu, và cái sai ấy không nằm ở mắt người cầm còi mà nằm ở khung khái niệm mà cả cuộc thi đang đứng trong đó.

Tôi lấy ví dụ từ chính bảng điểm. Trong MMA, một võ sĩ thắng ba hiệp bằng cách kiểm soát lồng đấu và đè đối thủ xuống sàn có thể được xem là vượt trội rõ rệt, bởi môn này đề cao khả năng áp đặt thế trận. Đặt cùng cách tính ấy lên một trận quyền Anh, khán giả sẽ phản ứng dữ dội, vì môn này đề cao số đòn trúng đích và độ chính xác của từng cú đấm. Đặt lên taolu, khái niệm kiểm soát thậm chí không tồn tại, vì ở đó không có đối thủ để mà kiểm soát. Nhưng trên các diễn đàn võ thuật Việt Nam, tôi thường thấy người hâm mộ tranh luận bằng một câu duy nhất: Rõ ràng thằng kia yếu hơn, sao lại thắng điểm? Họ không sai. Họ chỉ đang dùng luật của môn này để phán xét môn khác.

Trong vai trò người theo dõi VAR, tôi đã quen với một quy trình ba bước: xác định hệ luật trước, xác định tiêu chí sau, rồi mới mổ xẻ tình huống cụ thể. Nghe thì hiển nhiên, nhưng thiếu bước đầu tiên, mọi phân tích phía sau sụp đổ. Một cú vật hông trong sanda là đòn hợp lệ và đáng điểm. Đem cú vật ấy vào MMA, nó vẫn hợp lệ nhưng cách tính điểm khác hẳn. Đem vào quyền Anh, nó là lỗi rõ ràng. Đem vào taolu, nó không thuộc về bất cứ thứ gì. Cùng một hành động, bốn phán quyết. Vậy thì thứ quyết định đúng sai không phải cú đánh, mà là khung luật mà chúng ta chọn để nhìn nó.

Đó là lý do tôi ít khi tin vào những bản tổng kết kiểu trọng tài Việt Nam quá kém. Nó giống như chê một bác sĩ đa khoa vì không mổ tim giỏi bằng bác sĩ chuyên khoa tim. Vấn đề hệ thống nằm ở chỗ chúng ta giao cho một người trách nhiệm của bốn chuyên khoa, rồi ngạc nhiên khi người đó mắc lỗi. Tôi đã từng ngồi ở hàng ghế sát đài trong một trận đấu nơi trọng tài bị ném đá suốt tuần sau đó. Xem lại băng ở nhà, tôi thấy ông ấy làm đúng theo luật của môn mình cầm còi. Nhưng khán giả trên khán đài đang cầm trong đầu luật của một môn khác. Cả hai bên đều trung thực. Chỉ có khung luật là hỗn loạn.

Một chi tiết kỹ thuật nữa thường bị bỏ qua: cách tính điểm đòn vật. Trong sanda và MMA, một cú vật thành công có thể đổi chiều cả hiệp đấu, vì nó thể hiện khả năng kiểm soát cơ thể đối phương. Trong quyền Anh, bất kỳ động tác vật nào đều bị tính là lỗi, và trọng tài có thể trừ điểm. Trong taolu, một động tác ngã có thể bị trừ điểm vì mất thăng bằng. Ba cách đọc cùng một chuyển động cơ thể, ba kết cục hoàn toàn trái ngược, và không có cuốn sách nào ở Việt Nam đang được dùng chung để dạy cả ba cho cùng một người.

Phản ứng tự nhiên của số đông là đòi thêm công nghệ: thêm máy quay, thêm VAR, thêm màn hình lớn ở mọi sàn đấu. Tôi hiểu mong muốn ấy, và bản thân tôi sống nhờ VAR. Nhưng thêm máy quay vào một cuộc thi chưa được phân loại rõ ràng chỉ nhân số tranh cãi lên. Bốn góc máy không giúp được gì khi cả bốn góc đều đang hỏi một câu hỏi sai.

Công nghệ không tạo ra tiêu chí; nó chỉ làm tiêu chí hiện rõ hơn. Nếu tiêu chí hỗn loạn, công nghệ sẽ phóng to sự hỗn loạn ấy lên màn hình lớn cho cả khán phòng cùng thấy.

Điều đáng lo hơn là áp lực từ khán đài. Ở một đêm thi đấu, khi tôi công bố phán quyết sau khi xem lại băng, tôi nhận đủ lời khen lẫn lời chửi từ hai phía. Trọng tài thổi còi, nhưng người hâm mộ mới là người chấm điểm cuối cùng. Không có bộ luật nào bảo vệ được một phán quyết trung lập trước một đám đông tin chắc rằng mình đã biết luật. Tôi từng chứng kiến một võ sĩ bị gọi là được ưu ái chỉ vì ban tổ chức chưa công bố rõ luật chấm điểm bằng tiếng Việt trước trận. Võ sĩ ấy thắng đúng theo luật, nhưng thua trong lòng khán giả. Và khi niềm tin đã vỡ, không có màn quay chậm nào hàn gắn lại được.

Tôi nhớ có lần ngồi sau màn hình, xem lại một tình huống va chạm đến mười bảy lần. Mỗi lần xem, tôi đổi ý một chút. Tôi hiểu rằng mắt người cầm còi cũng dao động như vậy, chỉ là họ không có mười bảy lần. Họ có một giây. Chúng ta phán xét họ bằng cả một tuần tua lại, còn họ quyết định bằng một nhịp thở.

Nếu tôi được đề xuất một cải cách, nó là một việc nhỏ và rẻ: mỗi sự kiện phải niêm yết công khai hệ luật và tiêu chí chấm điểm bằng tiếng Việt ngay trên bảng thông tin, trước khi võ sĩ bước lên đài. Khi cả khán phòng được dạy cách đọc cùng một cuốn luật, phán quyết của trọng tài sẽ bớt cô đơn. Và tôi vẫn tự hỏi, đến bao giờ người xem Việt Nam mới ngừng phán xét một trận đấu bằng luật của một trận khác?